&quotBà chúa thơ Nôm&quot Hồ Xuân Hương thực sự là ai trong lịch sử Việt Nam?

Mở nghi án văn chương

'Bà chúa thơ Nôm' trong tranh vẽ xưa. Ảnh: TL

Thông tin về nữ thi sĩ này trên trang Wikipedia viết: "Hồ Xuân Hương (chữ Hán: 胡春香, 1772 – 1822) sống ở thời đoạn cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, mà ngày nay vẫn khiến cho nhiều học giả tranh cãi". Ở phần tiểu truyện, trang nêu khá ngắn gọn: "Ko với bất cứ tư liệu cổ điển nào chép về lai lịch và hành trạng của Hồ Xuân Hương, bà chỉ thực sự được hậu thế biết tới qua sách Mĩ nhân dị mặc của học giả Nguyễn Hữu Tiến. Cũng vì cớ đó, việc với hay ko một nhân vật tên Hồ Xuân Hương hiện còn là câu hỏi ngỏ".

Trước thông tin khá ít ỏi về Hồ Xuân Hương thì cuốn Lược khảo văn học (tập 3) của GS Nguyễn Văn Trung (NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành) đã hé hộ nhiều vấn đề lý thú liên quan tới nghi án văn học về "bà chúa thơ Nôm".

Hồ Xuân Hương – tác giả những bài thơ chữ Hán?

Kiểm tra về Hồ Xuân Hương, Lược khảo văn học (tập 3) nhận định: "Về tác phẩm, chỉ với tập thơ Nôm nói là của Hồ Xuân Hương xuất bản lần trước nhất vào năm 1913 do Xuân Lan ấn hành, với nhan đề Xuân Hương thi tập. Về tác giả, người trước nhất đưa ra những giai thoại truyền thuyết về cuộc thế Hồ Xuân Hương là Nguyễn Hữu Tiến nhưng cuốn sách ko phải là công trình biên khảo nghiêm túc, với ghi chú xuất xứ, hướng dẫn nguồn gốc mà chỉ là một truyện ký, tiểu thuyết hóa. Nhưng chính cuốn sách lại là tài liệu hầu như duy nhất mà những người viết về Hồ Xuân Hương sau này dựa vào để trình bày tiểu truyện và phê bình thơ bà".

GS Nguyễn Văn Trung cung cấp thêm những "tài liệu khá xác thực chứng tỏ với một nữ thi sĩ tên là Hồ Xuân Hương, tác giả một số bài thơ chữ Hán" qua một số phát hiện của ông Trần Thanh Mại. Đó là tập thơ Diệu Liên (chữ Hán) khắc in năm 1867 của nữ thi sĩ Mai Am, con gái thứ 25 của vua Minh Mạng, với vài bài tựa nhắc tên Hồ Xuân Hương: "Xem nước Nam ta mở rộng cương vực, kể đã hàng trăm hàng nghìn năm, trong khoảng thời kì đấy đứng về thơ phụ nữ mà nói thì trước kia chỉ với Phạm Lam Anh, và vừa qua với Hồ Xuân Hương" (bài tựa của Quảng Khuê – tức Trương Đăng Quế). Bài tựa của Trương Bỉnh Thuyên (một nhà nho Trung Quốc) viết với câu: "Phạm Lam Anh và Hồ Xuân Hương là hai người phụ nữ hay thơ của nước VN".

Ở tập Cẩm Ngữ (nhiều tác giả), bài Viêm bang tú khí với nói tới Hồ Xuân Hương (Hà Nội) cùng với Đoàn Thị Điểm (Bắc Ninh), Phạm Lam Anh (Quảng Nam), Thanh Quan (Nam Định) bằng lời lẽ với cánh. Ngoài ra, tập Bắc hành trong bộ Thượng Sơn thi tập của Tùng Thiện Vương cũng từng nhắc tới nữ thi sĩ hay bản thơ chép tay của nhà nho đất Nam Định Nguyễn Đình Hồ, trong 300 bài bằng Hán văn thì với 2 bài đề của Hồ Xuân Hương.

Những phát hiện thú vị về "bà chúa thơ nôm"

GS Nguyễn Văn Trung tiết lộ tiếp chuyện Thư viện Khoa học T.Ư (Hà Nội) phát hiện tài liệu liên quan tới tiểu truyện, thân thế thơ văn của Hồ Xuân Hương, đó là tập thơ Lưu Hương ký (gồm chữ Hán và chữ Nôm) với lời tựa của một người đồng quận. Theo đó, lời tựa Nham Giác Phu viết trong sách khẳng định với một thi sĩ tên Hồ Xuân Hương mà mình đã từng gặp lúc tới thành Thăng Lengthy: "Sang mùa xuân năm Giáp Tuất (1814), tôi tìm tới chỗ ở của cô, hai bên mừng mừng tủi tủi. Xuân Hương ngay lập tức cầm tập Lưu Hương ký đưa tôi xem và bảo rằng: Đây là tất cả văn thơ trong đời tôi từ trước tới nay, nhờ anh làm cho tôi bài tựa…". Vì với hai chữ "tất cả" nên GS Nguyễn Văn Trung cho rằng: "Nếu thật, rẻ những bài thơ Nôm vẫn gán cho Hồ Xuân Hương ko phải là Hồ Xuân Hương – tác giả của tập thơ trên?".

Chưa kể lời tựa của Nham Giác Phu còn ghi Hồ Xuân Hương là em gái ông to Hồ, tức Hồ Sĩ Đống (1738 – 1785). Về điều này, GS Nguyễn Văn Trung phân tích: "Theo Hồ tộc phả hợp tộc phả ký, Hồ Sĩ Đống là con Hồ Sĩ Danh, như vậy Hồ Xuân Hương là con Hồ Sĩ Danh chứ ko phải con Hồ Phi Diễn, là anh em con chú con chưng rất xa, phải ngược lên tới đời thứ mười mới cùng một ông tổ. Trong tập Lưu Hương ký, những người đàn ông đi vào đời Hồ Xuân Hương ko phải là ông Phủ Vĩnh Tường, ông Tổng Cóc hay Chiêu Hổ, mà là những Tốn Phong Thị, Mai Sơn Phủ, Thanh Liên, Chí Hiên và với lẽ cả… Nguyễn Du nữa, vì bài Nhớ người cũ với chú thích ngay dưới nhan đề: "Hầu, người xã Tiên Điền, huyện Nghi Xuân". Vì vậy, cùng với việc so sánh với những bài thơ trong Lưu Hương ký với nhiều tác phẩm Nôm thân thuộc lâu nay vẫn cho là của Hồ Xuân Hương như Bánh trôi nước, Lấy chồng chung…, tác giả Lược khảo văn học rút ra nhận xét: "Lưu Hương ký kém xa về nghệ thuật và ý tứ, tâm tình. Một đằng nghiêm túc, đứng đắn, một đằng tục, táo tợn".

"Qua tập thơ Lưu Hương ký, với thể khẳng định với một thi sĩ tên là Hồ Xuân Hương – tác giả một số bài thơ chữ Hán và chữ Nôm, nhưng chưa thể khẳng định được Hồ Xuân Hương – tác giả Lưu Hương ký cũng là tác giả của những bài thơ Nôm thân thuộc vẫn gán cho nàng. Do đó, bao lâu chưa tìm ra sử liệu minh chứng, cần phải coi những bài thơ Nôm từ trước gán cho Hồ Xuân Hương thuộc loại vô danh, khuyết danh", GS Nguyễn Văn Trung nhận định.