Danh nhân Bùi Viện

Bùi Viện (1839-1878), hiệu là Mạnh Dực. Ông sinh ra ở làng Trình Phố, tổng An Bồi, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định (nay là thôn Trình Nhì, xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình), trong một gia đình nhà nho kiêm nghề bốc thuốc.

e2bd92d77caca3204dfa0e30959ee2b520141008040526000000 Nha ngoai giao Bui Vien

Theo tộc phả, họ Bùi quê gốc ở Thanh Hóa, di trú tới Thái Bình từ triều Lê và tới định cư ở Trình Phố vài đời trước. Bùi Viện là đời thứ tám tính từ lúc thiên di. Ông là con trưởng của Bùi Ngọc (tức Việp). Bùi Viện đỗ Tú tài năm Giáp Tí (1864), đỗ Cử nhân năm Mậu Thìn (1868) nhưng ko đỗ Tiến sĩ. Bùi Viện được kiểm tra là một nhà canh tân lỗi lạc kiêm nhà kinh tế, ngoại giao của Việt Nam cuối thế kỷ XIX.

Sau lúc 6 tỉnh Nam kỳ rơi vào tay thực dân Pháp, tháng 7-1873, vua Tự Đức chính thức cử Bùi Viện đi ra nước ngoài tìm hiểu tình hình, hy vọng với thể dựa vào một nước với tiềm lực to nhằm làm đối trọng, giảm bớt sức ép của Pháp đang ráo riết thực hiện mưu mô chiếm nốt Bắc kỳ và Trung kỳ. Cũng như một số nhà nho tiến bộ, Bùi Viện với chủ trương muốn thắng Pháp phải canh tân giang san nhưng cách làm của ông khác biệt so với những nhà nho với tư tưởng canh tân khác. Ông “Chủ trương sử dụng chính sách ngoại giao khôn khéo, giao thiệp với những nước với tiềm lực kinh tế và quân sự mạnh nhằm làm thăng bằng lực lượng để chế ngự người Pháp đang gây sức ép buộc triều đình Huế đầu hàng”(1, tr.92). Ông ko cầu viện những nước ở phương Đông như những nhà nho đương thời, ông với tư tưởng cầu viện Mỹ.

Bùi Viện là nhà ngoại giao trước tiên trong lịch sử nước ta sang Mỹ và đã hai lần gặp Tổng thống Mỹ. Những cứ liệu viết về cuộc công du của Bùi Viện ko nhiều. Tác phẩm duy nhất viết về sự kiện này “Bùi Viện và Chính phủ Mỹ” của nhà sử học Phan Trần Chúc in từ năm 1945, mới đây, NXB Văn hóa Thông tin in lại với loại tên “Bùi Viện và cuộc duy tân của triều Tự Đức thế kỷ XIX”. Tuy nhiên, với số sử liệu sơ sài này, chúng ta cũng với thể nghĩ đến được tư duy táo tợn trong tư tưởng cứu nước của Bùi Viện.

Từ cửa biển Thuận An (Huế), sau hai tháng, Bùi Viện tới được Hương Cảng (Hồng Kông). Tại đây, Bùi Viện đã gặp gỡ và quen thói với một viên sứ thần (đại sứ bấy giờ) Mỹ. Vị sứ thần này rất thông thạo tiếng Hán nên qua người bạn này, Bùi Viện biết Hoa Kỳ trước đây là một nước lạc hậu và cũng chịu cảnh chia rẽ Nam Bắc như Trịnh – Nguyễn, nhưng tới nay đã thống nhất giang san và phát triển thịnh vượng. Bùi Viện coi đây như là tấm gương để học tập. Ông quyết định ko sang Trung Quốc cầu viện nhà Thanh như một số người đã làm mà sang Mỹ – một giang san hoàn toàn xa lạ với người Việt lúc đó. Đó là hành động sáng suốt trên tầm thời đại, thể hiện rõ bản lĩnh của Bùi Viện.

Nhờ sự viện trợ của viên lãnh sự Mỹ, Bùi Viện với được lá thư viết cho một người bạn vốn là người gần gụi với Tổng thống Mỹ. Ông đi sang Nhật rồi vượt đại dương sang Mỹ. Sau sắp một năm kiên trì vận động, năm 1873, Bùi Viện đã được Tổng thống Ulysse Simpson Grant (1822 – 1885) tiếp. Lúc này Pháp và Mỹ đang tranh giành thuộc địa ở Mexico nên Mỹ cũng tỏ ý muốn giúp một quốc gia đang bị Pháp uy hiếp. Nhưng Bùi Viện ko mang theo quốc thư nên hai bên ko thể với một cam kết chính thức. Vì vậy, ông lại phải lặn lội ngược về Việt Nam trở lại kinh thành Huế.

Năm sau (1875), Tự Đức ban cho Bùi Viện chức Khâm sai đại thần, cầm đầu đoàn sứ thần mang quốc thư trở lại Hoa Kì. Nhưng lần đi này, tình hình thế giới đã biến chuyển bất lợi cho nước ta, Hoa Kỳ đã thay đổi chính sách nên tuy Tổng thống Grant vẫn vồn vã tiếp Bùi Viện và đoàn sứ bộ của ta, nhưng từ chối viện trợ cho Đại Nam chống Pháp. Bùi Viện đành tay ko trở về Tổ quốc. Tới Đà Nẵng, nghe tin mẹ mất, Bùi Viện ra Huế tâu vua về chuyến công du bất thành và xin về thọ tang mẹ. Tự Đức đã với lời phê đầy cảm khái: "Trẫm đối với ngươi chưa với ơn nghĩa gì, mà ngươi đã coi việc nước như việc nhà, ko quản xa xôi lo lắng, quỉ thần ắt cũng chứng cho". Ba tháng sau, Bùi Viện lại được triệu về kinh đô giữ chức Thương chánh tham tá rồi chuyển sang chức Chánh quản đốc nha Tuần hải. Chuyến công du ko thành nhưng Bùi Viện đã tỏ rõ một ý thức kiên định, một ý chí sắt đá vì quốc gia, dân tộc.

Sau lúc về nước, Bùi Viện đề xuất với vua Tự Đức một tư tưởng canh tân giang san táo tợn mà nói như cụ Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến thì Bùi Viện đã “Làm việc chửa ai từng làm. Dọc đất ngang trời trơ trí to”. Trong lúc những tư tưởng canh tân giang san đương thời như của Phạm Phú Thứ, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Đức Hậu, Trần Đình Túc, Đinh Văn Điền ko được vua Tự Đức chấp nhận thì những yêu cầu cải cách của Bùi Viện tuy ko với bề rộng nhưng táo tợn gắn với thực tiễn giang san (như cải cách và trang bị cho lực lượng hải quân, tăng cường phòng vệ vùng biển, đặc trưng là vấn đề kinh tế xã hội biển) được vua Tự Đức cho thi hành.

Về quân sự, tháng 8-1876, vua Tự Đức giao cho ông trách nhiệm tổ chức Nhu tuần tải và cử ông làm Chánh quản đốc trực tiếp phụ trách. Với nhiệm vụ này, ông đã thành lập được đội Tuần dương quân với lực lượng chủ yếu là dân chài lưới rất thông thạo sông biển. Nhiệm vụ của Tuần dương quân là vừa tuần tiễu suốt miền duyên hải, vận tải lương tiền cho quốc gia, vừa hộ vệ cho những thuyền buôn. Lực lượng này đóng đồn chính tại cửa Ba Lạt (cửa biển giáp ranh hai tỉnh Thái Bình và Nam Định) nhưng tại những bến Ninh Hải (Hải Phòng), Quảng Nam, Đà Nẵng, … Bùi Viện đều đặt thêm những đồn quan phòng. Lực lượng do Bùi Viện trực tiếp chỉ huy gồm hơn 2.000 quân và 200 chiếc thuyền to chia làm hai đoàn: đoàn toàn người Trung Quốc gọi là Thanh đoàn, đoàn toàn người Việt gọi là Thủy dũng. Đoàn nào cũng được cấp lương thuởng, trang bị hầu hết, với kỷ luật nghiêm và huấn luyện chu đáo. Nhờ với tuần dương hạm mà hải tặc bị dẹp yên, ko dám hoành hành, tạo điều kiện cho việc marketing bằng đường biển thuận tiện.

Về kinh tế, năm 1876, Bùi Viện được triều đình giao giữ chức Tham tá thương chính. Ông đã yêu cầu triều đình làm gấp hai việc: mở rộng đường thủy, cho đào sông vét ngòi; mở hải cảng, lập bến sông. Theo ông, muốn mở rộng marketing phải với hệ thống liên lạc tốt, phải tổ chức thủy đội tiễu trừ giặc biển, bảo vệ thuyền buôn đi lại ngoài khơi. Từ đó, phát triển lực lượng này thành lực lượng thủy quân hùng mạnh cho giang san.

Bùi Viện còn lập ra “Chiêu dương thương cục”. Đây là đơn vị buôn to tổ chức việc marketing giữa Việt Nam và Trung Quốc, sản phẩm trao đổi chủ yếu là bán nông thổ sản và tậu về hàng gốm sứ, tơ lụa, … Ông là người với công sáng lập ra cửa biển Hải Phòng mà đương thời gọi là bến Ninh Hải. Sách “Bùi Viện với cuộc Duy Tân triều Tự Đức” của Phan Trần Chúc với ghi lại sự kiện này như sau: “Bến Ninh Hải là một thôn nhỏ thuộc địa phận tỉnh Hải Dương sắp với cửa Cấm. Cho mãi tới đời Tự Đức, người Việt Nam tuyệt nhiên ko ai để ý tới loại địa điểm nhỏ nhen này. Ninh Hải chỉ là chỗ họp hành của mấy nhà thuyền chài kiếm ăn ngoài bể hoặc trên những sông con. Giang sơn của họ là mấy chái lều tranh ẩn dưới bụi lau rậm, phủ lấy những đống bùn lầy chạy suốt miền duyên hải. Công việc mà Doãn Doanh điền sứ (Doãn Uẩn- tác giả chú thích) trao cho Bùi Viện là đổi đống bùn lầy Ninh Hải làm một hải cảng trong với thành phố, với cơ quan Chính phủ như thương chính và nhất là những đường lối ở cả trên bộ lẫn dưới nước để làm một thương cảng kiêm quân cảng, với thể làm cửa ngõ của xứ Bắc kỳ và là nơi giao thiệp với những nhà buôn ngoại quốc”(2, tr.18). “Bùi Viện đã tích cực mộ quân lính, dân phu, ra sức đào sông tháo nước ra biển, vượt đất lên cao làm vườn tược hay nền tảng nhà. Chẳng bao lâu vùng bùn lầy hẻo lánh ít ai biết tới này đã trở thành đông đúc với đường đi lối lại trên bộ dưới nước thuận tiện, với thương điếm đánh thuế tàu thuyền ra vào, với cơ quan phòng thủ phụ trách việc giữ an ninh trong vùng, gọi là Hải biên phòng thủ (Hải Phòng)(1, tr.47). Những yêu cầu cải cách của ông thể hiện tư tưởng của một con người hành động, gắn lý luận với thực tiễn, ko giới hạn mình trong những văn bản gửi triều đình. Chủ trương vươn ra biển chiếm lĩnh và làm chủ lãnh hải là một quyết định khá mạnh dạn, với ý nghĩa đi trước thời đại. Tuy nhiên, những ý tưởng canh tân táo tợn của Bùi Viện mới thực hiện được trong thời kì ngắn ngủi chưa đầy 10 năm thì ông đột ngột mất vào năm Mậu Dần 1878 ở tuổi 40 tràn đầy nhiệt huyết, bỏ lại sau lưng một sự nghiệp dang dở ko với người tiếp nối.

Mang thể nói, Bùi Viện lúc đó đang được xem như là một nhà kinh bang tế thế, với công to trong việc xây dựng cảng Hải Phòng, lập ra Tuần dương quân (lực lượng hải quân túc trực) và lập ra hệ thống thương điếm ở khắp những tỉnh ven biển. Ông mất được triều đình và quần chúng. # đều tiếc thương.

PV Tổng hợp