Ngày 19/8/1945: Cách mạng Tháng Tám thành công, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Công hòa | TRUNG TÂM HỖ TRỢ SINH VIÊN

.cach mang 1 1

Ngày 19/8/1945, nhân dân giành chính quyền tại Bắc Bộ phủ (Hà Nội)

Bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, phe trục gồm Đức Ý Nhật đánh lại phe đồng minh gồm Anh, Pháp, Liên Xô. Sau mang Mỹ và nhiều nước nữa tham chiến.

Vào tháng 9 năm 1940, ngay giữa Thế chiến thứ hai, Chính phủ Vichy của Pháp, vì đã đầu hàng Đức Quốc Xã, đồng ý cho quân đội Nhật Bản đổ bộ vào Bắc kỳ. Ngay ngay lập tức quân đội Nhật sử dụng đó làm bàn đạp tác động tới những chiến trường Trung Quốc và Đông Nam Á. Trên thực tế, đây là một điểm quan yếu trong chiến lược quân sự của Nhật nhằm thống trị toàn bộ vùng Đông Nam Á. Trong lúc chờ đợi cuộc đại thắng của Đức tại châu Âu, Nhật tạm thời duy trì hệ thống bảo hộ của Pháp tại Đông Dương. (Trong những trận đánh to hồi đó mang thể kể tới việc Hải Quân và Ko Quân Nhật xuất phát từ Cam Ranh và Sài Gòn xoá sổ Hạm đội Viễn Đông của Anh).

Thời kì này, Đảng Cùng sản Đông Dương lãnh đạo nhiều cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp, như Khởi nghĩa Nam Kỳ, Khởi nghĩa Bắc Sơn nhưng đều thất bại. Những lính tráng tham gia chiến tranh Thái Lan thực hiện cuộc Binh biến Đô Lương cũng thất bại.

Vào tháng 5 năm 1941 những lực lượng ái quốc, trong đó nòng cốt là Đảng Cùng Sản Đông Dương, dẫn đầu bởi Hồ Chí Minh, tập họp tại một địa điểm sắp biên giới Việt-Trung, tham gia một tổ chức đứng về phía đồng minh giành độc lập cho Việt Nam gọi là Việt Nam Độc Lập Đồng Minh Hội. Tổ chức này thường được gọi vắn tắt là Việt Minh. Tổ chức này xây dựng một chiến khu do họ kiểm soát ở biên giới Việt Trung. Ngày 22 tháng 12 năm 1944, Võ Nguyên Giáp thành lập một trung đội 34 người mang tên Đội Việt Nam Tuyên truyền Phóng thích Quân (một trong những tiền thân của Quân đội Nhân dân Việt Nam), ngay sau lúc thành lập đã tiến đánh quân Nhật, mở rộng chiến khu. Trước lúc Nhật đầu hàng đồng minh, chiến khu đã bao gồm nhiều tỉnh vùng đông Bắc Bắc Bộ, gọi là chiến khu Việt Bắc.

Trong suốt Thế chiến thứ hai, Mỹ đã tích cực tương trợ lực lượng kháng chiến Việt Minh trong những hoạt động chống Nhật. Một đơn vị đặc nhiệm của tổ chức OSS (Workplace of Strategic Companies) – tiền thân của Cục Tình báo Trung ương Mỹ CIA) – đã từng hợp tác cùng lực lượng Việt Minh thành lập một đại đội Việt-Mỹ (do Đàm Quang đãng Trung làm đội trưởng và Thiếu tá A. Ok. Thomas làm cố vấn) nhằm vào mục tiêu chung chống Nhật. Lực lượng Việt Minh cũng bảo vệ những phi công Mỹ bị bắn rơi trong khu vực Đông Dương và đưa họ thoát sang Trung Quốc rồi trao lại cho quân đội Đồng Minh.

Tới năm 1945, thấy quân đội Đức bị đánh bại hoàn toàn tại mặt trận châu Âu và ưu thế của quân đội Mỹ ngày một lên tại mặt trận Thái Bình Dương, Nhật quyết định hoàn toàn khống chế Đông Dương. Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật trao tối hậu thư cho Toàn quyền Đông Dương (Gouveneur de l’Indochine), Đô đốc Jean Decoux, yêu cầu đặt toàn bộ quân đội Pháp tại Đông Dương dưới quyền chỉ huy và điều động của họ. Decoux từ chối và bị bắt giam ngay ngay lập tức, ko kịp báo lệnh cho lực lượng dưới quyền của mình. Quân đội Nhật, sau đó bất thần tiến công những doanh trại và cơ sở của chính quyền thuộc địa Pháp. Chỉ trong một đêm họ đã tính sổ xong toàn bộ cứ điểm và bắt giam tất cả những quan chức người Pháp.

Sau lúc Nhật đảo chính Pháp thành công và tuyên bố trao trả độc lập cho Việt Nam, ngày 11 tháng 3 năm 1945, vua Bảo Đại ra đạo dụ “Tuyên cáo Việt Nam độc lập”, tuyên bố hủy bỏ Hòa ước Patenôtre ký với Pháp năm 1884, khôi phục chủ quyền Việt Nam và mời nhà trí thức Trần Trọng Kim ra thành lập chính phủ khác dưới sự bảo hộ của Nhật. Ngày 17 tháng 4, Bảo Đại ký đạo dụ số 5 ưng chuẩn thành phần nội những Trần Trọng Kim và ngày 12 tháng 5 thì ra lệnh giải thể Viện Dân biểu Trung Kỳ.

Trong lúc đó, phản ứng trước sự kiện Nhật đảo chính Pháp, ngày 12 tháng 3 năm 1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cùng sản Việt Nam ra chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” nhằm phát động cao trào kháng Nhật cứu nước (thay đổi hình thức tuyên truyền, tổ chức đấu tranh để thích hợp với thời kì tiền khởi nghĩa, tập dượt quần chúng tiến lên khởi nghĩa giành chính quyền).

Tại Âu châu, Đức thất trận và đầu hàng ngày 7 tháng 5 năm 1945. Ngày 6 tháng 8, Hoa Kỳ ném hai trái bom nguyên tử trên đảo Hiroshima và Nagasaki. Ngày 14 tháng 8, Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Do đó quân Nhật tại Việt Nam dao động và tan rã. Theo tối hậu thư Postdam của phe đồng minh gửi Nhật ngày 26 tháng 7, quân đội Nhật sẽ bị giải giới do quân đội Trung Hoa ở bắc vĩ tuyến 16, và do quân đội Anh từ nam vĩ tuyến 16.

Dưới sự thống trị của Nhật, từ tháng 10 năm 1944 tới tháng 5 năm 1945, nạn đói kinh khủng diễn ra làm 2 triệu người chết. Đây là thời cơ để Việt Minh xây dựng lực lượng to khắp cả nước, họ tập hợp nhân dân cướp những kho thóc Nhật. Song song, một đại hội đại biểu toàn quốc họp trên chiến khu, thành lập Quốc dân Đại hội, tức quốc hội nhất thời. Lúc Nhật thất bại, khởi nghĩa nổ ra trên toàn quốc, đó là Cách mệnh tháng Tám. Cách mệnh diễn ra nhanh chóng với sự tham gia của hồ hết nhân dân, Việt Minh giành được chính quyền trên cả nước trong mười mấy ngày.

Trong lúc đó diễn biến tại miền Bắc, lúc nhậm chức, bộ trưởng tư pháp Trịnh Đình Thảo của chính phủ Trần Trọng Kim đã ra lệnh thả hàng ngàn tù chính trị bị Pháp giam giữ trước đó và cho phép những tổ chức, hội đoàn chính trị được hoạt động công khai. Tin đồn dân Nhật sắp sửa đầu hàng đã lan tỏa khắp nơi tại miền Bắc, lợi dụng thời cơ, nhân dân đã tụ tập biểu tình, bãi khoá nhiều nơi, như ở Thái Bình vào ngày 11 tháng 8. Từ ngày 12 tháng 8 năm 1945, những đơn vị Phóng thích quân của Việt Minh tuần tự tiến công những đồn Nhật ở những tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang đãng, Yên Bái… và tương trợ nhân dân những tỉnh này tiến lên giành chính quyền tại những tỉnh lỵ.

Hội nghị toàn quốc họp ở Tân Trào ngày 13 tháng 8 năm 1945 đã nhận định rằng những điều kiện cho Tổng khởi nghĩa đã chín mùi và chuẩn bị lãnh đạo toàn dân khởi nghĩa. Ngày 14-8 một số cán bộ Đảng và Việt Minh dù chưa nhận được lệnh khởi nghĩa nhưng căn cứ vào tình hình ngày nay và chỉ thị “Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” đã quyết định cùng nhân dân khởi nghĩa, khởi nghĩa lan rộng ra xã thuộc những tỉnh ở đồng bằng Sông Hồng như Thanh Hóa, Thái Bình….

Ngày 16 tháng 8 năm 1945, một đơn vị Phóng thích quân của Việt Minh do Võ Nguyên Giáp chỉ huy từ Tân Trào kéo về phong toả, tiến công quân Nhật ở thị xã Thái Nguyên.

Sáng ngày 18 tháng 8, Uỷ ban khởi nghĩa Hà Nội chuyển trụ sở làm việc về số nhà 101 Gambetta (nay là phố Trần Hưng Đạo). Những uỷ viên tích cực chuẩn bị cho công việc sáng hôm sau.

Sáng sớm ngày 19 tháng 8, hàng chục vạn người dân ở Hà Nội và những tỉnh phụ cận theo những ngả đường kéo về quảng trường Nhà hát To Hà Nội. Khoảng 10 giờ rưỡi, cuộc mít tinh to chưa từng mang của quần chúng cách mệnh được sự bảo vệ của Thanh niên tự vệ, của tổ chức Việt Minh Hoàng Diệu Hà Nội đã diễn ra. Đại diện Việt Minh tuyên bố: Tổng khởi nghĩa! Sau đó một cánh tiến thẳng tới Phủ Khâm Sai, cơ quan đầu não của chính phủ, và nhanh chóng làm chủ toàn bộ khu vực này. Lính bảo vệ Phủ đã hạ vũ khí mà ko mang bất kỳ hành động kháng cự nào trước sức mạnh của nhân dân Hà thành. Khâm sai Bắc kỳ Nguyễn Xuân Chữ (người mới đứng ra thay thế ông Phan Kế Toại) bị bắt giữ và đưa về An toàn khu tại Hà Đông.

Cùng thời kì đó, ông Nguyễn Quyết đã chỉ huy nhân dân chiếm Trại Bảo an binh. Nhưng quân đội Nhật đã can thiệp, đưa xe tăng cùng lính tráng phong toả quanh trại, đòi tước vũ khí của lực lượng cách mệnh. Ông Nguyễn Khang và ông Trần Tử Bình đã quyết định tiến hành thương lượng với quân đội Nhật vì theo phân tích thì quân Nhật đã rất rệu rã, ko còn ý thức chống chọi cao và muốn bảo toàn lực lượng lúc rút về nước. Hơn nữa nếu quân đội Nhật cố ngăn cản thì cũng ko được tiện lợi gì vì bản thân chính quyền do họ dựng lên quá yếu ớt, ko thể đối trọng với sức mạnh của Việt Minh. Đúng như dự đoán, sau lúc tiếp nhận yêu cầu của Ủy ban Khởi nghĩa, Nhật đã đồng ý rút quân nhưng yêu cầu phải mang một cuộc thương lượng chính thức với cấp chỉ huy vô thượng của họ.

Chiều tối 19 tháng 8, phái đoàn của thương lượng của Việt Minh do ông Lê Trọng Nghĩa và cố vấn Trần Đình Lengthy dẫn đầu đã trực tiếp gặp gỡ và thương lượng với tướng Tsuchihashi – Tổng Tư lệnh kiêm Toàn quyền Nhật – ngay tại Tổng hành dinh quân đội Nhật (nay là 33 Phạm Ngũ Lão). Cuộc thương lượng diễn ra khá homosexual go nhưng cuối cùng phía Nhật, đúng như đã được dự đoán, đã chấp nhận án binh bất động, ko can thiệp vào công việc của Việt Minh; đổi lại lính tráng của họ sẽ được đảm bảo an toàn, ko bị Việt Minh tiến công. Họ đã chấp nhận chính quyền cách mệnh. Kết quả thương lượng với Nhật mang ý nghĩa quyết định cho thắng lợi của cuộc tổng khởi nghĩa Hà Nội bởi phe Việt Minh đã ko chỉ tránh được cuộc đối đầu trực tiếp với lực lượng vũ trang của Nhật mà còn loại trừ mọi hy vọng của những lực lượng chính trị khác vào khả năng đảo ngược tình thế tại thủ đô vào thời khắc đó.

Cũng trong đêm 19 tháng 8, Xứ ủy quyết định thành lập Uỷ ban Nhân dân Cách mệnh Bắc bộ và Uỷ ban Nhân dân Cách mệnh Hà Nội, chính thức hoá vai trò của chính quyền cách mệnh với nhân dân và cùng đồng quốc tế.

Ngày 20 tháng 8, khoảng 10 giờ 30 sáng, Ủy ban Nhân dân Cách mệnh Bắc Bộ, đại diện cho chính quyền cách mệnh nhất thời, đã chính thức ra mắt quốc dân đồng bào tại Vườn hoa Con Cóc trước Bắc Bộ phủ.

Ngày 21 tháng 8 tại Huế phong trào Việt Minh bừng nổi dậy. Tướng tư lệnh Nhật đã nhận được chỉ thị của Đông Kinh phải giữ ngôi cho Hoàng đế Bảo Đại, đã bàn với Thủ Tướng Trần Trọng Kim như sau: “Mặc dù nước Nhật đã đầu hàng nhưng quân đội Nhật tại đây vẫn mang nhiệm vụ giữ gìn an ninh trật tự cho tới lúc quân đội Đồng minh tới tiếp thu. Xin ngài hãy làm văn thư yêu cầu để chúng tôi tái lập trật tự.” nhưng Thủ Tướng đã từ chối sự viện trợ của họ.

Đại tướng Nhật cũng vào yết kiến vua Bảo Đại xin tái lập trật tự để bảo vệ ngai vàng vàng nhưng cũng bị từ chối.

Thắng lợi ở Hà Nội ngay lập tức kéo theo một sự rung động và làm tan vỡ hệ thống chính quyền thân Nhật ở toàn vùng. Những tỉnh trưởng, thị trưởng Hải Phòng, Nam Định, Bắc Ninh, Thái Nguyên… đang ngóng trông tin từ Hà Nội, phải vội vàng chuyển sang tìm gặp và theo Việt Minh ở địa phương. Ngày 23 tháng 8, chính quyền cách mệnh ở Hải Phòng được thành lập.

Tại Sài Gòn, Huỳnh Phú Sổ phối hợp những tổ chức chính trị Cao Đài, Hoà Hảo, Việt Nam Quốc dân đảng, Đại Việt Quốc dân đảng… thành Mặt trận Quốc qia Việt Nam Thống nhất, tổ chức một cuộc biểu tình to chống Pháp.

Ngày 25 tháng 8 năm 1945, Việt Minh tổ chức biểu tình và cướp chính quyền tại Sài Gòn. Tới ngày 28 tháng 8, Việt Minh giành được chính quyền toàn quốc. Hai tỉnh cướp được chính quyền cuối cùng là Hà Tiên và Đồng Nai Thượng.

Với thắng lợi của Cách mệnh tháng Tám năm 1945, nhân dân Việt Nam đã đập tan xiềng xích nô lệ của Pháp trong sắp một thế kỉ tại Việt Nam, kết thúc sự tồn tại của chế độ quân chủ chuyên chế sắp một nghìn năm, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cùng hòa. Đảng Cùng sản Việt Nam từ chỗ phải hoạt động bí mật, phạm pháp trở thành một đảng cầm quyền và hoạt động công khai.