Nhà thơ Trần Tế Xương – Một nhân cách văn hóa – Báo Nam Định điện tử

Thi sĩ Trần Tế Xương (tức Tú Xương) tên khai sinh là Trần Duy Uyên tự Tử Thịnh, Mặc Trai, hiệu Mộng Tích, sau lúc thi đậu Tú tài mang bút danh Tú Xương, sinh ngày mùng 10 tháng 8 năm Canh Ngọ (ngày 5 tháng 9 năm 1870), ở làng Vỵ Xuyên, huyện Mỹ Lộc, sau là phố Hàng Nâu, nay là phố Minh Khai, phường Vỵ Xuyên, thành phố Nam Định. Xuất thân trong gia đình nhà nho nghèo, cha là cụ Trần Duy Nhuận làm chức Tự thừa ở dinh Đốc học Nam Định, thi sĩ Trần Tế Xương cưới vợ sớm. Vợ ông là bà Phạm Thị Mẫn cũng là con nhà nền nếp, người gốc xứ Đông (Hải Dương), được xem là người tiêu biểu cho những đức tính tốt đẹp của phụ nữ Việt Nam xưa, hay lam hay làm, tảo tần, thương chồng, thương con, nhẫn nại, “Một duyên hai nợ âu đành phận/ Năm nắng mười mưa dám quản công”. Bà là người “tiếp sức” cho chồng thỏa chí của một đấng nam nhi trong học hành thi cử, làm thơ và giao du: “Cho hay công nợ âu là thế/ Mà vẫn phong lưu suốt cả đời”, “Kìa thơ tri kỷ đàn anh nhất/ Nọ khách phong lưu bậc thứ nhì”…

Người dân đến tham quan Di tích lưu niệm nhà thơ Tú Xương tại số 280, phố Minh Khai (thành phố Nam Định). Ảnh: Viết Dư Người dân tới tham quan Di tích lưu niệm thi sĩ Tú Xương tại số 280, phố Minh Khai (thành phố Nam Định). Ảnh: Viết Dư

Thời thi sĩ Trần Tế Xương sống là thời đoạn bi phẫn nhất của dân tộc, phong trào yêu nước Cần Vương dần bị thoái trào; năm 1873 Pháp đánh Hà Nội lần thứ nhất rồi tiến công Nam Định; năm 1884 triều đình nhà Nguyễn chính thức ký hàng ước dâng sơn hà ta cho giặc Pháp. Là người học hành mang chí, lại mang tài làm thơ, cũng như bao nho sĩ trẻ, thi sĩ mang khát vọng học hành thành đạt để mang cuộc sống tử tế. Năm 1886 lúc 16 tuổi ông đã đi thi hương, rồi kiên trì theo đuổi tới tám khoa thi (vào những năm 1886, 1888, 1891, 1894, 1897, 1900, 1903, 1906). Với lẽ phong cách phóng khoáng, ko tuân thủ theo lối văn khuôn sáo cử nghiệp, cùng với phương pháp thi cử “mua nhân tài” của chế độ thực dân phong kiến đương thời, nên ông long đong mãi. Phải tới khoa thi thứ tư, niên hiệu Thành Thái thứ 6 năm Giáp Ngọ 1894, lúc đã 24 tuổi, ông mới đỗ Tú tài thiên thủ, lấy thêm cuối bảng. Những mong siêng năng đèn sách để mang tấm bằng cử nhân cho đỡ tủi phận nghiên bút, thoát cảnh “thua mãi anh em cánh Bắc Kỳ”, lần thi cuối cùng, niên hiệu Thành Thái thứ 18 năm Bính Ngọ 1906 ông còn đổi tên Trần Tế Xương bằng Trần Cao Xương nhưng vẫn ko thành. Ông đắng cay nhận ra “cửa Khổng sân Trình” của mẫu buổi nhiễu nhương này, ko mang ngôi vị nào dành cho những người như ông. Ông đành chấp nhận số phận thế cuộc, phải sống trong môi trường thị dân đang bị chi phối sâu sắc bởi chế độ thực dân nửa phong kiến, nhiều giá trị đạo đức và nhân văn bị pha tạp hoặc xáo trộn.

Tuy vậy, ông ko buông thả theo kiểu sống hèn mạt, nhu nhược, tầm thường. Ông mua cho mình cách “nhập thế” của một “nhà nho – quân tử” mang dòng máu cương phương của kẻ sĩ Bắc Hà: “Nhập thế cục bất khả vô văn tự” (Bước vào thế cuộc thì ko thể ko mang văn học chữ nghĩa). Những bài thơ ngông nghênh, cợt nhả, bất cần, thật ra chỉ là mẫu mã nghĩa bên ngoài, còn ẩn chứa bên trong chính là bầu tâm sự sâu nặng của một văn nhân ưu thời mẫn thế: “Trời ko chớp bể với mưa nguồn/ Đêm nảo đêm nao tớ cũng buồn”, “Vọng nghe tiếng ếch bên tai/ Giật thột còn tưởng tiếng ai gọi đò”, “Tình này ai tỏ cho ta nhỉ/ Tâm sự năm canh một ngọn đèn”, “Thiên hạ dễ thường ai ngủ cả/ Việc gì mà thức một mình ta”, “Non non, nước nước, tình tình/ Vì ai ngơ ngẩn cho mình ngơ ngẩn”… Ông tự nguyện sống với nghiệp thi ca, rồi thỏa sức vùng vẫy trong địa hạt Thơ mà trời phú cho ông tài thơ, dư sức sáng tạo. Đó là hành vi văn hóa thực sự, là cách xử sự của một tư cách văn hóa mang tên Trần Tế Xương.

Ông luôn tự thấy hổ thẹn – sự hổ thẹn liêm sỉ của lòng tự trọng. Thơ nói về học hành thi cử xưa nay cũng đã nhiều, nhưng viết hay, nói thấm thía tới tận cùng gan ruột của “người trong cuộc” thực sự, phải là thơ của thi sĩ Tú Xương: “Học đã sôi cơm nhưng chửa chín/ Thi ko ăn ớt vậy mà cay”, “Đau quá đòn hằn/ Rát hơn lửa bỏng/ Hổ bút, tủi nghiên/ Tủi lều, tủi chõng”… Nhiều tâm sự của thi sĩ tới nay đọc lại vẫn cay nơi sống mũi, thương lắm mẫu khát vọng thi cử mong đỗ đạt để: “Mở mặt quyết cho vua chúa biết/ Đua danh kẻo nữa mẹ cha già”, “Anh lăm le bia đá bảng vàng, cho vang mặt vợ”…

Đề tài trong sáng tác thơ Trần Tế Xương ko trừu tượng, mà lấy ngay từ những con người thực, cảnh sống thực ở Thành Nam lúc bấy giờ. Thi sĩ luôn cảm nhận nỗi nhục của thân phận nô lệ, lúc chế độ thực dân phong kiến khởi đầu “trổ sừng mọc gạc” mọi ngõ ngóc của cuộc sống. Đồng tiền chi phối mọi quan hệ xã hội, phá hoại mọi thuần phong mỹ tục. Nhân tài đất Bắc “rặt một phường hay chữ” thực chất chỉ là những kẻ “văn dốt võ dát” vô liêm sỉ, tậu danh, vênh váo, xu xu nịnh đỡ quan Tây để kiếm bơ thừa sữa cặn; những công chức thuộc địa làm thuê, sống tẻ nhạt “sáng vác ô đi, tối cắp ô về”; hình ảnh bọn me tây, kĩ nữ, bọn con buôn giảo hoạt, những ông Tây bà đầm … Dưới ngòi bút thi sĩ, chúng hiện lên với tất cả vẻ hợm mình, nhăng nhố, kệch cỡm. Thơ ông luôn đem lại mẫu bất thần thú vị, tiếng cười trong thơ ông sắc bén, xé toang mẫu hình thức ngoài mặt của đối tượng, làm cho chúng bị phơi bày nguyên hình. Với thể nói, thi sĩ đã mang lại cho văn học những bức ký họa thơ đầy ấn tượng về một cuộc sống phức hợp vừa nhiều vừa cụ thể, yếu tố. Qua đó, ông tổng thể được tính chất của xã hội phong kiến suy vong bị thực dân hóa áp đảo, đang giày xéo lên những phạm trù đạo đức thiêng liêng của một thời quá vãng. Thi sĩ cảm nhận sự băng hoại đạo đức đang ngấm vào từng gia đình ngay ở mảnh đất Vỵ Hoàng: “Nhà kia lỗi phép con khinh bố/ Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng/ Keo cú người đâu như cứt sắt/ Tham lam chuyện thở rặt khá đồng”… Nếu đặt trong dòng chảy văn học Việt Nam, ít mang thi sĩ trào phúng nào mang giọng điệu sắc sảo, sâu cay, quyết liệt như Tú Xương. Đã mang ý kiến cho rằng: Thi sĩ Trần Tế Xương ko hoa đao truyền hịch như những bậc đàn anh Phạm Văn Nghị, Vũ Hữu Lợi…, nhưng ông mang vũ khí đánh địch riêng, những bài thơ sắc như gươm, mang sức mạnh đâm trước chém sau vào thằng địch, kẻ cướp nước và quân bán nước.

Trong thơ Trần Tế Xương còn mang một mảng quan yếu là chân dung tự họa. Hình tượng nhân vật trữ tình Tú Xương trong thơ vừa là hình ảnh thân phận riêng của thi sĩ, vừa mang tính chất một tiêu biểu văn học về một kiểu nhà nho tài tử. Ngoài những bài thơ tự chế nhạo một con người ăn chơi đãng tử, cường diệu những mặt nhược điểm, là những vần thơ ngập tràn yêu thương đối với vợ con, gia đình, những người lao động nghèo, song song tha thiết với vận mệnh sơn hà nhưng bất lực. Thi sĩ cảm thấy vô cùng đơn chiếc giữa một xã hội bát nháo, hỗn loạn chạy theo ăn chơi, đồng tiền và lợi danh: “Sực tỉnh trông ra ngỡ sáng lòa/ Đêm sao đêm mãi thế ru mà”, “Nước biếc non xanh coi vắng vẻ/ Kẻ đi người lại dáng trơ tráo”, “Hỏi người chỉ thấy non xanh ngắt/ Đợi nước càng thêm tóc bạc phơ”, “Một mình đứng giữa quãng trơ tráo/ Với gặp ai ko để đợi chờ”… Những bài thơ ông viết trực tiếp hoặc gián tiếp nói về vợ – bà Tú, như: Thương vợ, Đau mắt, Mùa nực mặc áo bông, Than nghèo, Than thân chưa đạt, Quan tại gia…, đều mang hình thức trào phúng, nhưng bộc bạch tình thương yêu giản dị chân thật, sâu nặng, đậm chất nhân văn.

Ông sáng tác khá nhiều thơ, tuyệt đại đa số là thơ Nôm viết bằng những thể thất ngôn bát cú, tứ tuyệt, lục bát và music thất lục bát. Ngoài ra ông mang viết một ít văn phú, đặc trưng ông còn là một dịch giả tài hoa và uyên chưng góp phần làm sáng tỏ vẻ đẹp nhiều bài thơ Đường Trung Quốc. Do đặc điểm hoàn cảnh ông mất đột ngột, chưa kịp tập hợp lại, cũng ko mang di cảo, nên thơ ông còn thất lạc và mang thể mang sự nhầm lẫn như giới nghiên cứu phê bình đã kể.

Về nghệ thuật, sáng tác thơ Trần Tế Xương đã góp phần xúc tiến sự phát triển thơ ca dân tộc, từ bỏ những hình thức ước lệ trừu tượng, công thức quy phạm của nghệ thuật văn học trung đại. Thi sĩ đã nâng tiếng nói đời thường thành tiếng nói nghệ thuật với tất cả sức diễn tả, tính hàm ngôn và vẻ đẹp thẩm mỹ của nó. Thể thơ luật Đường được ông thỏa sức sáng tạo qua từ ngữ thông dụng nôm na, nhưng thâm thúy và vẫn giữ nghiêm niêm luật của thể loại. Nghiên cứu thành tựu thơ Trần Tế Xương mấy chục năm qua, tuy mang một vài yếu tố cần tiếp tục khảo sát để sáng tỏ như số lượng bài thơ, mang hay ko việc một số bài thơ chưa rõ lai lịch sáng tác, nhưng sắp như “chúng khẩu đồng từ” đều khẳng định: Thơ Trần Tế Xương thành công cả nghệ thuật trào phúng và trữ tình. Trữ tình là mẫu gốc trong thơ Trần Tế Xương. Trào phúng ko bao giờ khô khan nhạt nhẽo vì được viết trên nền tảng của xúc cảm thực. Trào phúng ko chỉ gây cười mà bao giờ cũng thâm thúy sâu cay bằng chiều sâu nhận thức. Ông kế thừa chất trào phúng trong dân gian, truyện cười, truyện cười, truyện Trạng Quỳnh, thơ Hồ Xuân Hương… và nâng lên ở chiều sâu trào phúng mới.

Thi sĩ Trần Tế Xương đột ngột ra đi vào rằm tháng Chạp năm Bính Ngọ (ngày 28 tháng 1 năm 1907) sau cơn bạo bệnh, lúc ông vừa trải qua khoa thi thứ tám. Thi sĩ mới 37 tuổi, mẫu tuổi đủ độ dày, độ chín của thế cuộc và sự nghiệp sáng tác. Ông đã hóa vào cõi linh của đất thiêng Thành Nam, nơi ông đã sống, đã tận tình tận hiến sức sống tâm hồn, tài hoa và nghị lực của mình. Chắc hẳn thi sĩ “ngậm cười cửu tuyền”, lúc người dân Thành Nam ko những ko quên ông, mà còn thấy giá trị ý thức thơ ông, được thưởng thức trong mẫu thơm thảo – hữu tình – thi vị đặc trưng cùng sản vật quê hương:“Ăn chuối ngự, đọc thơ Xương”. Ngôi mộ ông đã được trọng thể đặt ngay bên Hồ Vỵ Xuyên, một con đường đẹp cạnh hồ và một trường tiểu học đã mang tên ông… Những học giả, những nhà văn, thi sĩ to đã vinh danh ông: “Tú Xương xứng đáng đứng vào hàng những thi sĩ trào phúng to của thế giới” (Giáo sư Albert Smit – Anh); “Trong bầu trời thơ ca Việt Nam từ xưa tới nay, nếu mua lấy năm ngôi sao sáng nhất, thì Tú Xương là một trong năm ngôi sao đấy” (Jean Courier – Pháp); Tú Xương là bậc “Thần thơ thánh chữ” (Nguyễn Công Hoan); “Ông nghè ông thám vô mây khói/ Đứng lại văn học một Tú Tài” (Xuân Diệu); “Một người thơ, một thi sĩ vốn nhiều công đức trong cuộc trường kỳ xây dựng tiếng nói văn học của dân tộc Việt Nam” (Nguyễn Tuân); “Học Tú Xương còn nhiều. Trên hết là học lòng yêu nước, yêu dân và căm thù những bọn hại nước hại dân” (Chế Lan Viên); “Tôi được tác động nhiều nhất của Tú Xương, nên tôi truy tôn cụ Tú làm thầy học và lấy tên hiệu là Tú Mỡ, mặc dầu tôi ko đỗ Tú tài và người chẳng mang tí mỡ nào.”(Tú Mỡ).

“Nhân vô thập toàn” (!). Thi sĩ Trần Tế Xương trước hết là một con người thực sống giữa thế cuộc thực nghèo túng, long đong với khoa cử và mất sớm, lúc mọi việc vẫn còn dang dở. Vậy nên việc đòi hỏi thi sĩ phải toàn bích, ngay cả những điều thi sĩ ko thể mang, hoặc chưa thể mang, sẽ ko thấy hết những cống hiến to to của thi sĩ về phương diện thi ca và văn hóa. Ko phải tình cờ thi sĩ Xuân Diệu xếp thi sĩ Tú Xương đứng thứ năm, sau bốn thi sĩ to của dân tộc: Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm. Cũng ko phải tình cờ Bảo tồn Văn học Việt Nam đã lựa mua thi sĩ Tú Xương trong hai mươi tác giả to được đúc tượng đồng toàn thân để đặt trong vườn tượng thi nhân tại Bảo tồn Văn học Việt Nam ở Thủ đô Hà Nội. Chúng ta tự hào mảnh đất Nam Định đã hình thành truyền thống văn hóa Nam Định mang tâm hồn cốt cách ý thức Nam Định bao nhiêu, lại càng tự hào mang thi sĩ Trần Tế Xương một trong những tư cách văn hóa kết tinh từ truyền thống văn hóa Nam Định, một trong những tác giả to của nền văn học Việt Nam bấy nhiêu. Tên tuổi nhà thư từ lâu đã trở thành một định ngữ đặc trưng thành phố Nam Định: Ông Tú Vỵ Xuyên, Ông Tú Thành Nam.

Xin được tri ân với anh linh thi sĩ Trần Tế Xương:

“Thật giả Thành Nam, buổi nhiễu nhương Đèn xanh một ngọn, rạng văn học. Trường thi long đong lòng chua chát Cảnh sống lengthy đong dạ vương vít. Sắc sảo, tâm hồn ưa đả kích, Thiết tha, nghệ thuật nặng yêu thương. Tài cao, phận mỏng thơ ko mỏng, Ngạo nghễ thi đàn một Tú Xương”.

Nguyễn Công Thành (Chủ toạ Hội VHNT tỉnh)